امروزه چیدمان فضا (Space Syntax)، از مهم ترین روش های معاصر ریخت شناسی فضا تلقی می شود که از جمله مهم ترین ابزارهای تحلیل و طراحی فضای شهری توسط طراحان شهری نیز به شمار می رود. چیدمان فضا، مجموعه ای از تکنیک ها برای بازنمایی، کمی سازی و اندازه گیری و تفسیر پیکره بندی فضایی ساختمان ها و سکونتگاه های انسانی است که چگونگی اثر متقابل پیکربندی فضا، سازمان اجتماعی و رفتارهای اجتماعی را تحلیل می کند. روش چیدمان فضا در مدرسه تحصیلات تکمیلی بارتلت و توسط بیل هیلیر (Bill Hillier) و همکاران وی از اواخر دهه 70 میلادی و اوایل دهه 80 تبیین شده و در طی چهار دهه گذشته، از یک سو با توسعه گسترده نظری و از سوی دیگر با توسعه تکنیکی متناسب با تحولات سخت افزاری و نرم افزاری همراه بوده است. اغلب آنالیزها و مقیاس های این روش بر پایه محاسبات مفصل و پیچیده ریاضی است که انجام آن ها به خصوص در مقیاس شهری در دهه های اخیر و با شکل گیری نرم افزار depthMapX میسر شده است. از سال 1997 میلادی تاکنون 12 سمپوزیوم بین المللی چیدمان فضا برگزار شده است و بیش از بیست هزار مقاله و کتاب در ارتباط با آن نگاشته شده است. یکی از مهم ترین مزیت های روش چیدمان فضا، قابلیت ترکیب آن با روش های کمی و کیفی دیگر برای ادراک فضاهای شهری و معماری است. روش چیدمان فضا امکان شناخت، تحلیل و پیش بینی الگوهای حرکت در هر فضای معماری یا شهری، از جمله: حرکت پیاده و سواره را فراهم نموده که در طراحی موزه ها، بیمارستان ها و فضاهای معماری که حرکت و مسیریابی در آن ها مهم است، به کار گرفته می شود. این روش، به پیش بینی رابطه بین ساختار فضا و مسائل اجتماعی، نظیر: جرم، جریان ترافیک، ارزش زمین و… کمک کرده و ارزیابی کارآمدی طرح های پیشنهادی طراحان و برنامه ریزان شهری در تحقق اهداف را میسر می سازد. ما در این فرادرس، ضمن مرور خلاصه مفاهیم بنیادین این روش، به انجام گام به گام یک پروژه تحلیل چیدمان فضا در ناحیه مرکزی تاریخی شهر تهران در نرم افزار depthMapX می پردازیم و نحوه تحلیل یافته ها و استنباط از خروجی های نرم افزار در این پروژه را نیز مطرح می نماییم. با دنبال کردن این آموزش، دانش پژوهان می توانند هر پروژه تحلیل چیدمان فضای شهری را به سادگی در محیط نرم افزار depthMapX انجام داده و یافته های خود را تحلیل نمایند. یادگیری این روش برای طراحان شهری، معماران، شهرسازان، برنامه ریزان و مدیران شهری بسیار کاربردی و ضروری است.
